آینده پرداخت اعتباری در ایران؛ از اصلاح رگولاتوری تا توسعه اعتبارسنجی
دهمین نشست کافه تیف با موضوع «آینده پرداخت اعتباری در اکوسیستم مالی ایران» با حضور مدیران و فعالان صنعت بانکداری و فناوریهای مالی برگزار شد. در این نشست که با دبیری پویا صمدی، معاون توسعه کسبوکار شرکت فاش، برگزار شد، محمدمهدی اسماعیلی، مدیرعامل سیموتک، داوود محمدبیگی، معاون فناوری اطلاعات بانک خاورمیانه، امید ترابی، مدیرعامل دیجیپی و مهدی مومنی، مدیرعامل ازکیوام، دیدگاههای خود را درباره فرصتها و چالشهای توسعه اعتبار در ایران مطرح کردند.
اسماعیلی: اعتبار باید شکاف زمانی درآمد و هزینه را پوشش دهد
محمدمهدی اسماعیلی در ابتدای این نشست، پرداخت اعتباری را ابزاری برای ایجاد تعادل در الگوی مصرف خانوارها دانست و گفت: کارکرد اصلی اعتبار این است که فاصله زمانی میان درآمد و هزینه را پوشش دهد، نه اینکه افراد را به مصرفی فراتر از توان مالی خود سوق دهد.
وی افزود: اعتبار زمانی اثرگذاری مثبت خواهد داشت که بر پایه توان بازپرداخت افراد طراحی شود. در شرایطی که درآمد خانوارها همگام با تورم افزایش پیدا نمیکند، استفاده از ابزارهای اعتباری میتواند بخشی از فشار ناشی از کاهش قدرت خرید را جبران کند، اما اگر این ابزار جایگزین درآمد شود، خطر افزایش بدهی و نکول نیز افزایش خواهد یافت.
مدیرعامل سیموتک با اشاره به رابطه میان اعتبار و تورم اظهار کرد: اگر افراد متناسب با قدرت مالی خود از اعتبار استفاده کنند، این ابزار تأثیر مستقیمی بر رشد نقدینگی نخواهد داشت؛ اما زمانی که اعتبار به ابزاری برای مصرف بیش از توان بازپرداخت تبدیل شود، آثار آن در بلندمدت میتواند در اقتصاد نمایان شود.
اسماعیلی در بخش دیگری از سخنان خود، یکی از مهمترین موانع توسعه بازار اعتبار را رویکرد سیاستگذاری دانست و گفت: بسیاری از مشکلات این حوزه به نبود زیرساختهای دادهای و مقررات متناسب با اقتصاد دیجیتال بازمیگردد.
وی با اشاره به تجربه کشورهای پیشرو در بانکداری باز، تأکید کرد: دادههای بانکی متعلق به مشتری است و با رضایت او باید امکان اشتراکگذاری این اطلاعات میان بازیگران مختلف اکوسیستم مالی فراهم شود.
به اعتقاد اسماعیلی، اجرای واقعی مفهوم «داده باز» میتواند هم کیفیت اعتبارسنجی را افزایش دهد و هم رقابت سالمتری میان ارائهدهندگان خدمات مالی ایجاد کند.
مدیرعامل سیموتک همچنین گفت: مدلهای اعتبارسنجی نباید بر پایه یک فرمول واحد طراحی شوند؛ زیرا هر کسبوکار متناسب با مدل فعالیت خود، شاخصهای متفاوتی برای سنجش ریسک مشتریان نیاز دارد.
وی با انتقاد از رویکردهای دستوری در تنظیمگری تصریح کرد: تا زمانی که سیاستگذار به جای تسهیلگری، صرفاً بر کنترل بازار تمرکز داشته باشد، بسیاری از ظرفیتهای اقتصاد دیجیتال بالفعل نخواهد شد.
اسماعیلی خاطرنشان کرد: سهم پرداختهای اعتباری از تراکنشهای روزمره در ایران هنوز فاصله زیادی با استانداردهای جهانی دارد و تحقق اهداف توسعه اقتصاد دیجیتال بدون اصلاح رویکرد دستوری نیست.
محمدبیگی: توسعه اعتبار بدون اصلاح مقررات شتاب نمیگیرد
در ادامه این نشست، داوود محمدبیگی، معاون فناوری اطلاعات بانک خاورمیانه، با اشاره به سابقه طولانی پرداخت اعتباری در جهان، توسعه اعتبار را پدیدهای نوظهور ندانست و گفت: اعتبار از گذشته یکی از ارکان اصلی نظامهای پرداخت بوده و امروز نیز با استفاده از فناوری، همان کارکرد سنتی خود را در قالبی مدرن دنبال میکند.
محمدبیگی با بیان اینکه بدهکار شدن در نتیجه استفاده از اعتبار، لزوماً اتفاقی منفی نیست، افزود: اگر اعتبار متناسب با توان بازپرداخت افراد اعطا شود، میتواند رفاه خانوارها را افزایش داده و مدیریت هزینهها را تسهیل کند.
وی همچنین با رد این دیدگاه که توسعه لندتکها عامل افزایش نقدینگی است، گفت: سهم این پلتفرمها از کل تسهیلات پرداختی شبکه بانکی هنوز بسیار محدود است و بخش عمده تأمین مالی اقتصاد همچنان از مسیر بانکها انجام میشود.
معاون فناوری اطلاعات بانک خاورمیانه ادامه داد: چالش اصلی توسعه پرداخت اعتباری به نحوه همکاری بانکها با پلتفرمهای لندتک و چارچوبهای نظارتی بازمیگردد. بانکها از یک سو باید الزامات بانک مرکزی درباره نرخهای تسهیلات را رعایت کنند و از سوی دیگر، مدل اقتصادی پلتفرمهای اعتباری نیز باید توجیهپذیر باشد. این موضوع در عمل توسعه این بازار را با محدودیت مواجه کرده است.
محمدبیگی همچنین پیشنهاد کرد: رگولاتور با ایجاد یک محیط آزمایشی یا «سندباکس» امکان آزمون مدلهای جدید قیمتگذاری و تأمین مالی را فراهم کند تا آثار این مدلها بر بازار، تقاضا و اقتصاد بهصورت شفاف ارزیابی شود.
وی در پایان با اشاره به همکاری شکلگرفته میان بانکها و پلتفرمهای لندتک، این روند را اتفاقی مثبت ارزیابی کرد و گفت: هرچند این بازار هنوز سهم کوچکی از اقتصاد کشور را به خود اختصاص داده، اما تجربه سالهای اخیر نشان میدهد مسیر توسعه پرداخت اعتباری به تدریج در حال هموار شدن است و تعامل بیشتر میان رگولاتور، بانکها و کسبوکارهای نوآور میتواند به رشد این صنعت کمک کند.
ترابی: لندتکها خلق پول نمیکنند؛ اعتبار میتواند حتی از فشار انتظارات تورمی بکاهد
در ادامه نشست، امید ترابی، مدیرعامل دیجیپی، به یکی از مهمترین دغدغههای مطرحشده درباره توسعه پرداخت اعتباری، یعنی ارتباط آن با تورم و رشد نقدینگی پرداخت و تأکید کرد که شرکتهای لندتک اساساً توان خلق پول ندارند.
ترابی توضیح داد: افزایش نقدینگی تنها از طریق نظام بانکی امکانپذیر است و اعتباری که در پلتفرمهای لندتک در اختیار کاربران قرار میگیرد، به معنای خلق پول جدید نیست. این شرکتها صرفاً منابع موجود را برای دورهای کوتاه در اختیار مشتری قرار میدهند و بنابراین نمیتوان توسعه بازار «الان بخر، بعداً پرداخت کن» را عامل افزایش نقدینگی یا تورم دانست.
مدیرعامل دیجیپی افزود: پرداخت اعتباری میتواند بخشی از انتظارات تورمی را نیز کاهش دهد؛ زیرا مصرفکننده به جای آنکه خرید خود را به دلیل نگرانی از افزایش قیمتها به تعویق بیندازد، میتواند در زمان نیاز کالا یا خدمت موردنظر را تهیه کند. این موضوع علاوهبر افزایش رفاه خانوار، به تحریک تقاضا و در نهایت رونق تولید نیز کمک خواهد کرد.
وی در ادامه با اشاره به موضوع اعتبارسنجی و اشتراکگذاری اطلاعات مشتریان اظهار کرد: شکلگیری یک نظام متمرکز برای تبادل داده میان بازیگران بازار ضروری است، اما تحقق آن نیازمند ورود رگولاتور است. شرکتهای خصوصی به دلیل ماهیت رقابتی بازار، انگیزهای برای اشتراکگذاری اطلاعات اختصاصی خود ندارند و تنها در صورت وجود یک چارچوب مشخص و الزامآور، امکان ایجاد چنین زیرساختی فراهم خواهد شد.
او همچنین به تفاوت مدلهای توسعه پرداخت اعتباری در جهان اشاره کرد و افزود: در بسیاری از کشورها، اعتبار نه بهعنوان یک محصول مستقل، بلکه در دل اکوسیستم تجارت الکترونیک و خدمات روزمره توسعه یافته است. همین ارتباط مستمر میان کاربر و پلتفرم، ریسک نکول را کاهش داده و استقبال از این خدمات را افزایش داده است.
مدیرعامل دیجیپی با بیان اینکه بانکها بهتنهایی نمیتوانند تجربه موفق لندتکها را تکرار کنند، افزود: بانکها یا باید شرکتهای تخصصی خود را برای ارائه خدمات اعتباری ایجاد کنند یا با پلتفرمهایی همکاری کنند که تجربه تعامل روزانه با کاربران را دارند.
ترابی در بخش پایانی سخنان خود با اشاره به سهم بسیار پایین پرداختهای اعتباری در اقتصاد ایران گفت: در حالی که در برخی کشورها بیش از نیمی از خریدهای روزمره بهصورت اعتباری انجام میشود، این سهم در ایران هنوز به یک درصد نیز نمیرسد. اگر موانع مقرراتی کاهش یابد و فضای فعالیت برای کسبوکارهای نوآور تسهیل شود، ظرفیت رشد این بازار بسیار فراتر از وضعیت کنونی خواهد بود.
مومنی: کیفیت اعتبارسنجی مهمتر از تعداد کاربران است
مهدی مومنی، مدیرعامل ازکیوام، نیز در این نشست با تأکید بر اهمیت مدیریت ریسک در بازار اعتبار گفت: موفقیت یک پلتفرم اعتباری بیش از آنکه به تعداد کاربران وابسته باشد، به کیفیت اعتبارسنجی و توانایی آن در شناسایی مشتریان خوشحساب بستگی دارد.
مومنی توضیح داد: پلتفرمهای اعتباری از همان مراحل ابتدایی فعالیت تلاش میکنند مشتریان پرریسک را شناسایی کرده و از چرخه دریافت اعتبار خارج کنند تا منابع در اختیار کاربران خوشحساب قرار گیرد و کیفیت پرتفوی اعتباری حفظ شود.
وی با اشاره به تجربه بازارهای جهانی اظهار کرد: در بسیاری از کشورها نرخ کارمزد یا هزینه اعتبار متناسب با میزان ریسک هر مشتری تعیین میشود، اما در ایران محدودیتهای مقرراتی امکان استفاده کامل از این مدل را فراهم نکرده است.
مدیرعامل ازکیوام همچنین از ایجاد سازوکاری برای تجمیع اطلاعات اعتباری میان بانکها و پلتفرمهای لندتک استقبال کرد و آن را گامی موثر در کاهش نکول و افزایش دقت اعتبارسنجی دانست.
او در ادامه، تجربه سالهای اخیر را نشانهای از شکلگیری تدریجی فرهنگ استفاده از اعتبار در کشور عنوان کرد و افزود: برخلاف کارتهای اعتباری بانکی که طی سالهای گذشته نتوانستند جایگاه قابلتوجهی در میان مردم پیدا کنند، پلتفرمهای لندتک به دلیل حضور در اکوسیستم تجارت الکترونیک و ارتباط مستمر با کاربران، توانستهاند استقبال بیشتری از خدمات اعتباری ایجاد کنند.
مومنی تصریح کرد: همکاری میان بانکها و پلتفرمهای اعتباری طی سالهای اخیر روند رو به رشدی داشته و هرچند این بازار هنوز در مقایسه با کل اقتصاد کشور سهم کوچکی دارد، اما رویکرد فعلی نهاد ناظر نسبت به گذشته همراهتر شده است. تداوم این همکاریها و تکمیل زیرساختهای اعتبارسنجی میتواند زمینه توسعه پایدار بازار پرداخت اعتباری را فراهم کند.
توسعه اعتبار در گرو اصلاح رگولاتوری
وجه مشترک دیدگاههای مطرحشده در دهمین نشست کافه تیف این بود که پرداخت اعتباری میتواند به افزایش رفاه خانوار، رونق مصرف و حمایت از تولید کمک کند، اما تحقق این ظرفیت بدون اصلاح برخی سیاستهای تنظیمگری، توسعه زیرساختهای اعتبارسنجی، تسهیل دسترسی به دادههای مالی و تقویت همکاری میان بانکها و کسبوکارهای نوآور امکانپذیر نخواهد بود.
سخنرانان این نشست همچنین تأکید کردند: سهم پرداختهای اعتباری در اقتصاد ایران همچنان فاصله زیادی با استانداردهای جهانی دارد و برای کاهش این فاصله، علاوه بر توسعه فناوری، باید بسترهای حقوقی و مقرراتی متناسب با نیازهای اقتصاد دیجیتال نیز فراهم شود.
