حرکت بانک توسعه تعاون به سمت ابزارهای نوین تأمین مالی؛ فرصتی برای تسهیل دسترسی تعاونیها به منابع
بانک توسعه تعاون در ماه های اخیر، بهجای تکیه صرف بر روشهای سنتی اعطای تسهیلات، به سراغ ابزارهای متنوعتری رفته که هرکدام میتواند بخشی از نیازهای مالی تولیدکنندگان و فعالان اقتصادی را پوشش دهد. این بانک از بهمنماه سال گذشته (۱۴۰۴) تاکنون با بهرهگیری از این ابزارها، منابع قابل توجهی را در اختیار واحدهای تولیدی، کارآفرینان و فعالان اقتصادی قرار داده است.
چرا تعاونیها به روشهای تازه تأمین مالی نیاز دارند؟
بر اساس اظهارات مسئولان اتاق تعاون، بخش تعاون همچنان با موانع جدی در دسترسی به منابع بانکی روبهروست. علی رضادوست، رئیس اتاق تعاون استان تهران در تشریح این موانع، به توزیع نامتوازن تسهیلات بانکی، شرایط سخت اعطای وام، الزام به وثیقههای سنگین که برای تعاونیهای کوچک مشکلساز میشود، نرخ بهره بالا تا ۲۳ درصد و تمرکز بانکها بر سودآوری کوتاهمدت اشاره کرده است.
این محدودیتها در کنار سهم پایین بخش تعاون از اقتصاد ملی معنا پیدا میکند. به گفته یعقوب رستمی مالخلیفه، معاون پیشین امور تعاون وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی (شهریور ۱۴۰۴)، سهم بخش تعاون در تولید ناخالص داخلی کشور در حال حاضر به ۵.۵ درصد رسیده است؛ این در حالی است که بیش از ۲۳۵ هزار تعاونی در کشور ثبت شده و از این میان ۱۰۵ هزار و ۷۰ تعاونی فعال هستند. به گفته همین مقام مسئول، برخی کشورها با کمتر از ۴۰ هزار تعاونی بیش از ۱۰ درصد اقتصاد خود را از طریق این بخش مدیریت میکنند؛ در حالی که ایران با وجود شمار بسیار بیشتری از تعاونیهای فعال، هنوز به این سطح از بهرهوری نرسیده است. به همین دلیل، توسعه ابزارهای مالی متناسب با نیاز تعاونیها از دغدغههای اصلی نهادهایی است که مأموریت حمایت از این بخش را برعهده دارند.
تأمین مالی جمعی، ابزاری برای دور زدن محدودیتهای سنتی
یکی از حوزههایی که بانک توسعه تعاون در آن پیشرو شناخته میشود، تأمین مالی جمعی یا کراودفاندینگ است. این بانک طی یک سال اخیر در حوزه تأمین مالی جمعی، حدود ۱۳ هزار میلیارد ریال منابع برای مشتریان و کسبوکارها تجهیز و تخصیص داده و در زمره بانکهای پیشرو این حوزه قرار گرفته است. این رویکرد در عمل به این معناست که بهجای اتکای صرف به منابع خود بانک، از ظرفیت سرمایهگذاران خرد و متوسط نیز برای تأمین مالی طرحهای اقتصادی استفاده میشود.
کاهش وابستگی به روشهای سنتی از طریق انتشار اوراق بدهی
در کنار کراودفاندینگ، انتشار اوراق بدهی از جمله صکوک و اوراق گام نیز به یکی از ابزارهای مهم این بانک برای تجهیز منابع تبدیل شده است. از طریق انتشار این اوراق، بیش از ۱۰ هزار میلیارد ریال برای بنگاههای اقتصادی تأمین مالی شده که نشان میدهد بانک توسعه تعاون تلاش کرده تنوع بیشتری در ابزارهای تجهیز منابع خود ایجاد کند و کمتر به روشهای کلاسیک وابسته بماند.
تسهیلات، ضمانتنامه و اعتبار اسنادی
در کنار ابزارهای نوین، تسهیلات کلاسیک هم فراموش نشدهاند. بانک توسعه تعاون بیش از ۱۰۰ همت تسهیلات به بخشهای مختلف اقتصادی پرداخت کرده که اولویت اصلی آن حمایت از بخش تعاون، بنگاههای تولیدی و مناطق کمتر توسعهیافته بوده است. در حوزه تجارت و مبادلات بازرگانی نیز طی یک سال گذشته بیش از ۷۱۵ هزار میلیارد ریال اعتبار از طریق صدور ضمانتنامه و گشایش اعتبارات اسنادی در اختیار تولیدکنندگان و کارآفرینان قرار گرفته است. علاوه بر این، این بانک بهعنوان یک بانک دولتی، تمام تسهیلات تکلیفی خود شامل وامهای ازدواج، فرزندآوری، کمیته امداد، بهزیستی و مشاغل خانگی را که رقمی حدود ۵۲ هزار میلیارد ریال بوده، به طور کامل پرداخت کرده است.
طرح اتصال؛ حلقه پیونددهنده تولیدکنندگان خرد به بازار
یکی از نمونههای عینی از این تغییر رویکرد، مشارکت بانک توسعه تعاون در طرح ملی «اتصال» است. این طرح با هدف توانمندسازی اقتصادی کسبوکارهای خرد و تعاونیها از طریق ادغام آنها در زنجیرههای ارزش و ایجاد مدلهای پایدار تأمین مالی و بازار طراحی شده است. طرح اتصال تلاش میکند تولید پراکنده و کمبازده را به مدلهای سازمانیافته و ارزشآفرین تبدیل کند و بهویژه در مناطق کم برخوردار، با رویکرد کاهش شکافهای اقتصادی و اجتماعی، به دنبال جلوگیری از خامفروشی، افزایش بهرهوری منابع، ایجاد اشتغال پایدار و جلوگیری از مهاجرت نیروی کار محلی است.
اجرای طرح اتصال بهصورت آزمایشی و در قالب چند پایلوت منطقهای آغاز شده است؛ از جمله در استانهای همدان و زنجان (حوزه پوشاک و نساجی)، و در استانهای لرستان و اصفهان و همچنین سیستان و بلوچستان (حوزه کشاورزی، گیاهان دارویی و صنایع تبدیلی). برای نمونه، در سیستان و بلوچستان، در شهرستانهایی مانند دلگان و قصرقند، تمرکز طرح بر اصلاح الگوی کشت و توسعه محصولاتی مانند حنا، خرما، انبه و گیاهان دارویی است. متولیان طرح امیدوارند با تکمیل این پایلوتها و مشارکت دستگاههایی مانند جهاد کشاورزی و استانداریها، این مدل بهتدریج به الگویی فراگیرتر در اقتصاد تعاون تبدیل شود.
در کنار تعاونیهای تخصصی و تولیدکنندگان خرد، صنایع بالادستی، واحدهای فرآوری و بستهبندی، شرکتهای صادراتی و شبکه بانکی نیز بهعنوان حلقههای مکمل این زنجیره در طرح اتصال ایفای نقش میکنند. به باور طراحان طرح، بدون تجمیع بهرهبرداران خرد در قالب تعاونیهای تخصصی و نهادهای توسعه شهرستانی، امکان اقتصادیشدن تولید در این مقیاس وجود نخواهد داشت.
بانک توسعه تعاون در این میان نقشی فراتر از یک تأمینکننده منابع مالی صرف ایفا میکند. به گفته مدیرعامل این بانک، حمایت مالی مؤثر مستلزم تخصیص منابع بر پایه اطلاعات دقیق و نیاز واقعی بخش تعاون است و طرح اتصال چنین بستری را فراهم میکند. از اهداف اصلی این طرح، ایجاد یک بستر یکپارچه برای دسترسی تعاونیها به خدمات مالی، کاهش بروکراسی اداری، افزایش شفافیت در تخصیص منابع و بهبود نظارت بر مصرف تسهیلات است.
گزارشهای میدانی منتشرشده از روند اجرای پایلوتها نیز نشانههای مثبتی را ثبت کردهاند. بر اساس یکی از این گزارشها، در مناطقی که طرح بهصورت آزمایشی دنبال شده، هماهنگی میان نهادهای درگیر بهبود یافته و تعاونیها توانستهاند سریعتر از قبل به منابع مالی مورد نیاز خود دسترسی پیدا کنند. البته فهرست رسمی و سراسری از تمام استانهای پایلوت هنوز منتشر نشده و ارزیابی کامل نتایج طرح، به گفته کارشناسان، همچنان در جریان است.
بانکداری دیجیتال؛ مکمل تأمین مالی نوین
توسعه ابزارهای مالی بهتنهایی کافی نیست؛ دسترسی راحتتر به این ابزارها هم به همان اندازه اهمیت دارد. در همین راستا، بانک توسعه تعاون بخشی از تمرکز خود را به گسترش خدمات غیرحضوری اختصاص داده است. این بانک از طریق سامانه «بانکواره» به ۵۴۳ هزار مشتری خدمات مالی و بانکی ارائه داده که این اقدام در راستای کاهش مراجعات حضوری و ارتقای دسترسی عمومی به خدمات بانکی انجام شده است. برای تعاونیها و فعالان اقتصادی که دسترسی محدودتری به شعب فیزیکی بانک دارند، این نوع خدمات دیجیتال میتواند فاصله تا شعبه بانک را کاهش دهد و زمان و هزینه دریافت خدمات مالی را کم کند.
چرا تنوع ابزارهای مالی برای تعاونیها اهمیت دارد؟
اگر بخواهیم این مجموعه اقدامات را در یک نگاه کلی جمعبندی کنیم، میتوان گفت که بانک توسعه تعاون در حال حرکت از الگوی سنتی واسطهگری وجوه به سمت یک نظام تأمین مالی چندلایه است. در این نظام، کراودفاندینگ، اوراق بدهی، ضمانتنامه، اعتبار اسنادی، تسهیلات مستقیم و بانکداری دیجیتال، هرکدام بخشی از نیاز تعاونیها و بنگاههای خرد را پوشش میدهند.
همانطور که پیشتر اشاره شد، وثیقههای سنگین یکی از موانع اصلی دسترسی تعاونیهای کوچک به تسهیلات بانکی بوده است؛ به همین دلیل، ابزارهایی مانند تأمین مالی جمعی یا قرار گرفتن در زنجیرههای ارزش طرحهایی مثل اتصال میتوانند مسیر جایگزینی برای تعاونیهایی باشند که با روشهای سنتی به منابع بانکی دسترسی نداشتهاند.
اثر این رویکرد در مناطق پایلوت طرح اتصال روشنتر است؛ چرا که به گفته طراحان طرح، یکی از اهداف صریح آن در همین مناطق، ایجاد اشتغال پایدار و جلوگیری از مهاجرت نیروی کار بومی است. ارزیابی دقیق میزان تحقق این اهداف طبیعتاً نیازمند گذشت زمان و انتشار گزارشهای عملکردی رسمیتر از سوی بانک و نهادهای مجری طرح خواهد بود.
آنچه در ماههای اخیر از بانک توسعه تعاون دیده شده، فقط یک تغییر ابزاری در نحوه تأمین مالی نیست، بلکه بازتعریفی از نقش این بانک در اقتصاد تعاونی ایران است. از توسعه کراودفاندینگ و اوراق بدهی گرفته تا مشارکت در طرحهای زنجیرهای مثل اتصال و گسترش بانکداری دیجیتال از طریق بانکواره، همه این اقدامات یک هدف مشترک را دنبال میکنند: کاهش فاصله میان تعاونیها و منابع مالی که برای رشد به آن نیاز دارند. با توجه به فاصلهای که همچنان بین سهم فعلی بخش تعاون از اقتصاد کشور (حدود ۵.۵ درصد) و ظرفیت واقعی این بخش وجود دارد، چنین اقداماتی میتوانند نقطه شروع یک مسیر متفاوت برای تعاونیها و کسبوکارهای خرد کشور باشند.
